Kshipra's Universe

नाते तुझे नि माझे

2012-01-20T20:06:00.000+05:30

नाते तुझे नि माझे केव्हातरी जुळावे
शब्दात सूर तेव्हा उमलून मोहरावे

जागेपणी सुरांचा लाडिक ध्यास लागे
ओठात धून येता डोळ्यात स्वप्न जागे
काहूर दाटलेले त्याला कसे कळावे

कोणास ना दिसावे हे बंध कोणते रे
संकेत जाणणारे ते गंध सांग ना रे
पाहून ओढ वेडी आकाश ही झुकावे

हृदयात आस आहे प्रत्यक्ष भेट व्हावी
हलकेच भावना अन मौनातुनी कळावी
नादावल्या क्षणांचे धुंदीत गीत व्हावे

व्यथा मन्मनीची

2011-05-18T09:15:00.002+05:30

व्यथा मन्मनीची कुणाला कळावी
तुझी दूरता गे कशी मी सहावी

किती सूर्य आले किती चंद्र गेले
तुझे नाव श्वासातुनी गुंतलेले
मुक्या वेदनेला न वाचा फुटावी

कसा रोज हा मेघ ओथंबलेला
तुझा ध्यास देहीमनी लागलेला
कटाक्षी तुझ्या आर्त प्रीती दिसावी

नको तीर तो अन नको खोल जाणे
उरो फक्त आता प्रवाही रहाणे
कृपेची तुझ्या पापणी ना मिटावी

परवीन शाकिर

2011-03-19T09:55:00.004+05:30

फ़ोन

मैं क्यों उसको फ़ोन करूं
उसके भी तो इल्म में होगा
कल शब
मौसम की पहली बारिश थी

.

वो तो ख़ुशबू है हवाओं में बिखर जायेगा
मसला फूल का है फूल किधर जायेगा

हम तो समझे थे के एक ज़ख़्म है भर जायेगा
क्या ख़बर थी के रग-ए-जाँ में उतर जायेगा

वो हवाओं की तरह ख़ानाबजाँ फिरता है
एक झोंका है जो आयेगा गुज़र जायेगा

वो जब आयेगा तो फिर उसकी रफ़ाक़त के लिये
मौसम-ए-गुल मेरे आँगन में ठहर जायेगा

आख़िर वो भी कहीं रेत पे बैठी होगी
तेरा ये प्यार भी दरिया है उतर जायेगा

.

दुआ तो जाने कौन-सी थी
ज़ह्‍न में नहीं
बस इतना याद है
कि दो हथेलियाँ मिली हुई थीं
जिनमें एक मेरी थी
और इक तुम्हारी

.

चेहरा मेरा था निगाहें उस की
ख़ामुशी में भी वो बातें उस की

मेरे चेहरे पे ग़ज़ल लिखती गईं
शेर कहती हुई आँखें उस की

शोख़ लम्हों का पता देने लगीं
तेज़ होती हुई साँसें उस की

ऐसे मौसम भी गुज़ारे हम ने
सुबहें जब अपनी थीं शामें उस की

ध्यान में उस के ये आलम था कभी
आँख महताब की यादें उस की

फ़ैसला मौज-ए-हवा ने लिक्खा
आँधियाँ मेरी बहारें उस की

नीन्द इस सोच से टूटी अक्सर
किस तरह कटती हैं रातें उस की

दूर रह कर भी सदा रहती है
मुझ को थामे हुए बाहें उस की

.

दाने तक जब पहुँची चिड़िया

जाल में थी

ज़िन्दा रहने की ख़्वाहिश ने मार दिया ।

बरेच काही सतावणारे

2010-01-27T21:16:00.002+05:30

सतावणारे काही प्रश्न

१. खूप छोटा बदल घडवण्यासाठी खूप मोठा विरोध का होतो?

२. कौटुंबिक किंवा सामाजिक दबावाखाली मी मानत असलेल्या मूल्यांशी विसंगत कृती करायची वेळ आली की मनाची दोलायमान अवस्था का होते? (ठाम रहाण्यासाठी किंमत देण्याची मनाची तयारी असताना देखील)

३. मला पटलेले विचार वैयक्तिक आयुष्यात अमलात आणण्यासाठी मी आग्रही असावे की नाही?

४. मी आग्रही असले तर त्याचवेळी मला, मला पटलेल्या विचारांवर ठाम रहायचं आणि शिवाय मनातून जे तुटलेपण जाणवतं ते देखील येऊ द्यायचं नाही - हे कसं जमायचं?

उत्तरे नक्की मिळतील फक्त कधी ते माहीत नाही :)

केवळ दु:खच

2009-10-27T09:17:00.000+05:30

गर्द तमातून पुढ्यात येते
अंधुक धुसर धुरकट काही
माग तयाचा शोधू जाता
परि ते हाती गवसत नाही

अदृश्यातून खुणावते ते
सतत निरंतर हाका देते
अनाकार भेसूर काहीसे
खोल तळाशी जन्मा येते

गहिरा अनवट गोफ तयाचा
हलके हलके आणिक पिळते
अगम्य वाटा अतर्क्य भविष्ये
ज्यातून केवळ दु:खच गळते

गुलजार

2009-09-04T08:15:00.003+05:30

काही गुलजार ह्यांच्या कविता

.

इन परायी लोगोंकी भीड में
कह दो अपनी आखोंसें
.... इतना उंचा ना बोला करो
लोग मेरा नाम जान जाते है...!!

.

नज्म

नज्म उलझी हुई है सीनेमें
मिसरे अटके हुए है होठोंपर
उडते फिरते तितलियोंकी तरह
लब्ज कागज पे बैठते ही नहीं
कबसे बैठा हुआ हू मैं, जानम
सादा कागज पे लिख के नाम तेरा
बस ! तेरा नाम ही मुकम्मिल है
इससे बेहतर भी नज्म क्या होगी ?

.

मसीहा

कंधे झुक जाते हैं जब बोझ से इस लंबे सफर में
हाँप जाता हूँ मैं जब चढते हुए तेज चढानें
साँसें रह जाती हैं जब सीने में एक गुच्छा-सा होकर
और लगता है कि दम टूट ही जायेगा यहीं पर

एक नन्हीं-सी मेरी नज्म मेरे सामने आकर
मुझसे कहती है मेरा हाथ पकडकर, मेरे शायर
ला, मेरे कंधों पे रख दे, मैं तिरा बोझ उठा लू

- पुखराज

.

गिरहें

मुझको भी तरकीब सिखा कोई यार जुलाहे !

अकसर तुझको देखा है कि ताना बुनते
जब कोई तागा टूट गया या खत्म हुआ
फिर से बांध के
और सिरा कोई जोड के उसमें
आगे बुनने लगते हो
तेरे इस ताने में लेकिन
इक भी गांठ गिरह बुनतर की
देख नहीं सकता है कोई

मैंने तो इक बार बुना था एक ही रिश्ता
लेकिन उसकी सारी गिरहें
साफ नजर आती हैं मेरे यार जुलाहे !

.

Gravity

I have tossed a moon in the sky-
hold it, when it comes back.

If it falls on heads
you will meet me again
If it is tails
I shall wait for you.

'Cause all that goes away, comes back
that's the law of Gravity-in love.

.

Deja-vu

I wonder what it was that
I wanted to say to you today !

I met you and I forget
what I said
what I had thought I'd say,
when I met you
I had this feeling
I have already said it to you.

There are things I've never said to you before
but somehow it feels
I must have;
what strange confusion !

I swear I'm not absent-minded
or inattentive,
I have become only a little forgetful
in you love.

- Splinter

.

झड़ी

बंद शीशों के परे देख, दरीचों के उधर
स़ब्ज पेड़ों पे, घनी शाख़ों पे, फूलों पे वहाँ
कैसे चुपचाप बरसता है मुसलसल पानी

कितनी आवाज़ें है, ये लोग हैं, बातें हैं मगर
जहन के पीछे किसी और ही सतह पे कहीं
जैसे चुपचाप बरसता है तसव्वूर तेरा

same poem in english

Rain

Beyond the closed panes
past the window,
it keeps raining
on the green trees,
on the thick brances,
on the frail flowers.
Endlessly, silently.

Like your memory
which keeps raining
beyond voices, faces,
and activity aroung
at the back of my mind.
Endlessly, silently.

(संशयित) कविता

2009-07-29T10:54:00.000+05:30

एखादी (संशयित) कविता
तू वाचली की
माझी रवानगी ताबडतोब होते
आरोपीच्या पिंज-यात.
प्रत्यक्ष आणि आडून विचारल्या जाणा-या
प्रश्नांची उत्तरे प्रामाणिकपणे देणे
एवढंच असतं माझ्या हातात !
गीतेवर हात ठेवून सांगावसं वाटतं तुला
कवितेतला ’ तो’ तूच आहेस म्हणून
पण सांगून उपयोग होणार नसतो
मिटल्या ओठांची माझी अबोल निष्ठा
तुझं तुला उमगेपर्यंत वाट पहायची ठरवते.
पण तसं काही होत नाही फक्त तुझी
तात्पुरती खात्री होते
(संशय फिटत नाही तुझा)
मग माझी सुटका होते पॅरोलवर
पुढची (संशयित) कविता तुझ्या हाती लागेपर्यंत !

झाडॆ - मातीच्या मनातील कविता

2009-07-19T17:05:00.004+05:30

दोन तीन वर्षे झाली असतील ह्या गोष्टीला.

एक मोकळी शनिवार संध्याकाळ होती. त्याच दिवशी सकाळी वाचलेली कार्यक्रमाची एक जाहीरात नावाच्या वेगळेपणामुळे नजरेत भरली होती. नाव होते ’झाडे - मातीच्या मनातील कविता’. कविता हा जिव्हाळ्याचा विषय त्यामुळे स्नेहसदन येथे गेले आणि अचानक एक अतिशय सुरेख कार्यक्रम बघायला मिळाला. १०० वर्षातील ’झाडे’ ह्या विषयावरच्या कविता एकत्र करुन त्याचे सादरीकरण केलेले होते. केवळ अप्रतिम सादरीकरण होते. मला तो कार्यक्रम इतका आवडला की त्य़ानंतरचा एकही कार्यक्रम मी चुकवला नाही. कार्यक्रम पाहून काही आवडत्या कविता पाठ झाल्या. विशेष आवडलेल्या कविता म्हणजे जॆकरांडा, एक रोपटॆ तगून आहे, झाड वाजते मनात, नितळ तळ्याच्या काठावरती.

पुण्याच्या TACT ह्या ग्रुपने तो सादर केला होता. आनंद चाबुकस्वार, प्रदिप वैद्य, रुपाली भावे आणि अश्विनी गिरी इतकीच नावे आज आठवत आहेत. मूळ संकल्पना आनंदची होती. मी पुढे आनंदकडून ती संहिता मागून आणली. त्या सर्व कविता लिहून घेतल्या. त्यातल्या काही कविता आज देत आहे.

...

नुस्ती नुस्ती राहतात

प्रत्येक झाडाचे
प्रत्येक पक्षी कसले तरी गाणे गातो
प्रत्येक सूर
पानाइतकाच झाडांनाही
आपला आपला वाटतो

गाणे गातात
देणे देतात
झडून जातात
उडून जातात

झाडे नुस्ती नुस्ती
नुस्ती राहतात

- आरती प्रभू (दिवेलागण)

...

हे एक झाड आहे

हे एक झाड आहे : याचे माझे नाते
वार्‍याची एकच झुळुक दोघांवरुन जाते

मला आवडतो याच्या फुलांचा वास
वासामधूने उमटणारे जाणीवओले भास

पहिल्यानेच याची मोहरतांना फांदी
ठेवली होती बाळगाणी याच्या कटिखांदी

मातीचे झाड : झाडाची मी : माझी पुन्हा माती
याच्या पानांवरच्या रेषा माझ्या तळहाती

ढलपी ढलपी सुटून मुळे झाली सैल
रुजते आहे झाड माझ्या रक्ताच्याही पैल

कधीतरी एके दिवशी मीच झाड होईन
पानांमधून ओळखीचे जुने गाणे गाईन

शान्ता शेळके (किनारे मनाचे)

...

एक झाड
त्याच्या प्रेमातलं
दुसरं झाड
मध्ये फक्त
न संपणारी
जमीन !

सदानंद रेगे (हायकू विशेषांक)

...

झाडं

झाडं माझ्या मनातली फुलं स्वत:वर फुलवणारी
माझ्या मनातल्या हिरव्यानं रंगणारी
झाडं माझं पानगळतीचं दु:ख सोसणारी
माझ्यासंगे व्याकुळ होऊन मिटून बसणारी
झाडं हिमालयातली: आकाशात चढणारी,
सह्याद्रीच्या दरीतल्या वारल्यांशी भिडणारी
झाडं खिडकीतून दिसणारी, रेल्वेतून पळणारी
फटीतून डोकावणारी, पायातून घुटमळणारी
झाडं रस्त्यावरली, पलिकडली, देवळातली
नदीकाठची, अलिकडली, डोळ्यातली
झाडं दुरुनच जवळ घेत मनाला शांतवणारी
खुज्या मनाला आभाळवेड लावणारी !

- पद्मा (श्रावणमेघ)

...

झाडावर त्याच्या फुले

झाडावर त्याच्या फुले फुलतच नव्हती
तशी त्याने खूप मनधरणी
केली होती झाडाची
सदैव त्याचे तळहात बरबटलेले

अलीकडे दोनचार पक्षीही फिरकून गेले होते
ॠतूच्या शेवटाला
ॠतूचे बदलणे म्हणजे झाडातील पानांवर
लिहीलेले रेषांचे नशीबच...

शेवटी बरबटलेल्या हातांनी
नाइलाजानेच तो स्वत:कडे वळला
आत्मसुखासाठी
आणि त्याने स्वत:चीच मशागत सुरु केली

तेव्हा
सारे झाडाचेच गुणधर्म त्याच्यात रुजलेले
त्याने पाहिले
...आणि मग तो सुखी झाला

- नितीन तेंडुलकर (पावसाळा)

ऑर्फियस

2009-02-12T10:00:00.001+05:30

"स्त्री काय, पुरुष काय, मानव म्हणजे एकंदरीने डोळ्याच्या बाहुल्या उफराट्या
असलेला एक प्राणी आहे हेच खरे ! ती एवढ्या आसक्तीने प्रकाशाकडे प्रथम धावली
होती, पण तेथे अर्ध वर्ष रहायची संधी मिळाली असता तिने ती शांतपणे लाथाडली.
एकदा याने सुखाकडे पाठ फिरवली, तर दुस-या खेपेला सुखाने त्याच्याकडे पाठ
फिरवली. एकदाच अशी संधी मिळायला मानवाला दुर्मिळ भाग्य लाभते. पण
दोनदा संधी मिळूनही रिताच राहिलेला हा माणूस मात्र अत्यंत बुध्दिहीन किंवा
दुर्दैवी असला पाहिजे."

देवाने एक नि:श्वास सोडला व तो शांतपणे म्हणाला,

" नाही देवते, ती दोघेही शहाणी आहेत, कारण त्या दोघांनाही आपल्या मर्यादा
ओळखल्या आहेत. यालाच कदाचित ज्ञान म्हणता येईल. वाट्याला अमर्याद
दु:ख पण ते सहन करण्याची मर्यादित शक्ती; अपार आकांक्षा, पण त्या साध्य
करण्यासाठी क्षीण सामर्थ्य: सावल्यांच्या जगात त्यतल्या त्यात कमी चंचल अशा
सावल्यांचा आधर घेत जीवन जगण्याचा कपाळी आलेला शाप: अमृतबीज पेरुनही
हाती विषफळच पडण्याची बाधा - असा हा मानव ! आपणाला यापैकी कशाचाच
ताप नाही. त्याचे कोणतेच अग्निदिव्य आपणाला कधी भोगावे लागत नाही.
मग देवते, त्याच्या बाबतीत योग्य अयोग्य ठरवण्याचा आपण निव्वळ देवांना
काय अधिकार आहे?"

- पिंगळावेळ (जी.ए.)

शुध्द सारंग

2008-12-15T09:03:00.001+05:30

कितीदा तुला बोलावलं संध्याकाळी
पण
तुझं येणं कधी झालंच नाही
शुध्द सारंगासारखी
तू यायचीस
भर दुपारी
अन माझ्या तप्त तनामनावर
सावली धरायचीस
थंडगार हवेची झुळूक होऊन
माझ्यावर रेलायचीस
शुध्द मध्यमातून
मोकळी होत होत
माझ्यातल्या अपार्थिवाला
आपलं सारं तनुत्व
अर्पण करायचीस
विलंबित लयीतून
थकवा दूर करणारी
कोमल निषादाची शिंपडण
करीत करीत...
झिरपत रहायचीस
सावकाश...
माझ्यातून...
स्व:ततून...
अवघ्या विश्वातून...!!!

लिंक्स

2008-11-10T09:44:00.004+05:30

ए सेन मॆन

मनीष

...

2008-10-18T09:37:00.005+05:30

सृजनातून देऊन सर्व
ओंजळीत उरते ’काही’
’तू आहे’ ह्याची मजला
ते ’काही’ देते ग्वाही !!

...

ओसरली त्याची झड
थेंब झटकती पाने
पावसाचा दाट हिर्वा
स्नेह पांघरला तिने !!

...

निरोप - जी.ए.

2008-09-24T07:29:00.003+05:30

सीमा ओलांडून पलीकडे जाण्याची वेळ येत आहे. पण मला नेण्यासाठी पताका लावलेला रथ येणार नाही. मी जात असता तुतारी निनादावी अगर मला येताना पाहून चौघडे वाजू लागावेत असे काही भव्य मी निर्माण केले नाही. मी लावलेल्या रोपट्यांचे आकाशस्पर्शी देवदार झाले नाहीत, की माझ्या शब्दांनी दिव्यत्वाशी नाते जोडणारे महाकाव्य निर्माण झाले नाही. येथे माझ्यासाठी महाद्वार उघडले जाणार नाही. माझा साराच प्रवास धुळीतून अनवाणी पावलांनी झाला आहे. परंतु माझ्यासाठी लहान दिंडी उघडणाऱ्या द्वारपालांनो, मी हीन-दीन दरिद्री होऊन तुमच्याकडे आलो नाही, ही गोष्ट ध्यानात असू द्या. सर्वत्र पसरलेल्या जळजळीत सूर्यप्रकाशात, क्षणभर तरी का होईना, मी माझा स्वतःचा एक लहान तारा पाहिला आहे. समुद्रात बुडालेल्या द्वारकेची एक गोकुळसरी मी क्षणभर त्याच्या सुवर्णवैभवात पाहिली आहे. येत असताना माझे हात रिकामे दिसले तरी ते रिते नाहीत. त्यांच्या बोटांना मारव्याचा वास लागला आहे. त्यांनी भरवलेला घास घेताना काही अगदी लहान मुलांना फार आनंद झाला आहे. लाल डोळ्यांचा एक पक्षी त्यांच्यावर फार प्रेमाने आणि विश्वासाने उतरला आहे. मी एक क्षुद्र याचक म्हणून येथे येत नाही. मी माझ्या पायभार खेड्यासाठी विनादैन्य येथे पाऊल टाकत आहे.

म्हणून द्वारपालांनो, माझ्यासाठी दिंडी उघडताना तुमच्या वागण्यात थोडी नम्रता असू दे. तुमच्या शब्दात थोडा आदर दिसू दे. कारण धुळीने भरलेल्या अनवाणी पण रोख पावलांनी मी येथे येत आहे. आता मी निघालो आहे म्हणून हे कालपुरुषा, तू मला स्वच्छ निरंजन मनाने निरोप दे. तू माझ्यापासून खूप हिरावून घेतलेस. माझ्या आशा, माझी स्वप्ने, माझी आवडती माणसे तू माझ्याकडून लुबाडून घेतलीस, आणि मला निर्दयपणे दरिद्री केलेस. त्यामुळे मी तुझ्यावर अनेकदा संतापलो, द्वेषाने जळत राहिलो हे खरे आहे. पण त्याचा कसलाही सल आता मनात ठेवू नकोस. आता निघण्याच्या क्षणी तर माझ्या मनात कसलेच वैषम्य उरले नाही. शिवाय पूर्वी देखील मी उगाचच तुझा द्वेष केला, ही जाणीव आता मला झाली आहे. मला जे सुख मिळाले ते तुझा माझ्यावर विशेष लोभ होता म्हणून नव्हे, त्याचप्रमाणे ज्या यातना मला भोगाव्या लागल्या त्या देखील तुझा माझ्यावर राग होता म्हणून नव्हे. मी तुझ्यासमोर असाहाय्य होतो, पण तू देखील एका अविरतपणे फिरणाऱ्या चक्राला बांधलेला असल्यामुळे असाहाय्य होतास. त्या त्या गोष्टी तू घडविल्या नाहीस, त्या गोष्टी तुझ्याकडून घडवल्या गेल्या. दर क्षणाला अनंत बुडबुडे नष्ट होतात, त्यामुळे प्रवाहात काही रितेपणा येत नाही.

तर एक विशेष ध्यानात घे. जीवन इतके अनंतरुप आहे की अगदी संपूर्णपणे माझ्यासारखेच आयुष्य असलेला माणूस पूर्वी कधी झाला नाही व पुन्हा कधी होणार नाही. त्या दृष्टीने प्रत्येक सामान्य माणूस देखील अद्वितीय असतो. मी गेल्यानंतर एक अव्दितीय भावविश्व पूर्णपणे विरुन जाणार आहे. ते पुन्हा कधी जन्मणार नाही. तेव्हा त्याला निरोप देताना तुझा मनात आता कसलीही कसर ठेवू नकोस. मी येथून कोठे जाणार ते मला माहीत नाही. मी कदाचित शून्यातून शून्य होऊन जाईल किंवा इथल्यापेक्षा जास्त अर्थपूर्ण आणि सुसंगत अशा ठिकाणी जाईन. त्या ठिकाणी एक तर तुला येता येणार नाही किंवा तू आलास काय, नाही आलास काय, याला 'आला वारा गेला वारा' यापेक्षा जास्त अर्थ आणि साफल्य असणार नाही. मी पुन्हा या वाटेने कधी येणार नाही. म्हणजे ही आपली शेवटची भेट आहे.

काही झाले तरी माझ्या आयुष्यभर तू सांगाती सहप्रवास केलास. आता आपले मार्ग निराळे होत आहेत. अशा या अंतिम क्षणी तू मला मुक्त मनाने निरोप दे. कारण आता मी निघालो आहे. मला स्वच्छ निरंजन मनाने निरोप दे.

कुसुमगुंजा

Curious Paradox

2008-09-19T10:48:00.004+05:30

कार्ल राजर्स ह्यांचा एक interpersonal relationships वरचा एक लेख वाचनात आला. तो देत आहे.

I might start off these several statements of significant learning with a negative item.

In my relationships with persons I have found that it does not help, in the long run, to act as though I were some that I am not.

It does not help to act calm and pleasant when actually I am angry and critical. It does not help to act as though I know the answers when I do not. It does not help to act as though I were a loving person if actually, at the moment, I am hostile. It does not help for me to act as though I were full of assurance, if actually I am frightened and unsure. Even on a very simple level I have found that this statement seems to hold. It does not help for me to act as though I was well when I feel ill.

When I am saying here, put in another way, is that I have not found it to be helpful or effective in my relationships with other people to try to maintain a facade; to act in one way on the surface when I am experiencing something quite different underneath. It does not, I believe, make me helpful in my attempts to build up constructive relationships with other individuals. I would want to make it clear that while I feel I have learned this to be true, I have by no means adequately profited from it. In fact, it seems to me that times, in which I fail to be of help to other individuals, can be accounted for in terms of the fact that I have, for some defensive reason, behaved in one way at a surface level, while in reality my feelings run in a contrary direction.

A second learning might be stated as follows –

I find I am more effective when I can listen acceptantly to myself, and can be myself.

I feel that over the years I have learned to become more adequate in listening to myself; so that I know, somewhat more adequately than I used to, what I am feeling at any given moment – to be able to realize I am angry, or that I do feel rejecting toward this person; or that I feel very full of warmth and affection for this individual; or that I am bored and uninterested in what is going on; or that I am eager to understand this individual or that I am anxious and fearful in my relationship to this person. All of these diverse attitudes are feelings which I think I can listen to in myself. One way of putting this is that I feel I have become more adequate in letting myself be what I am. It becomes easier for me to accept myself as a decidedly imperfect person, who by no means functions at all times in the way in which I would like to function.

This must seem to some like a very strange direction in which to move. It seems to me to have value because this curious paradox is that when I accept myself as I am, then I change. I believe that I have learned this from my clients as well as within my own experience – that we cannot change, we cannot move away from what we are, until we thoroughly accept what we are. Then change seems to come about almost unnoticed.

Another result which seems to grow out of being myself is that relationships then become real. Real relationships have an exciting way of being vital and meaningful. If I can accept the fact that I am annoyed at or bored by this client or this student, then I am also much more likely to be able to accept his feelings in response. I can also accept the changed experience and the changed feeling which are then likely to occur in me and in him. Real relationships tend to change rather than to remain static.

So I find it difficult to let myself be what I am in my attitudes; to know when I have reached my limit of endurance or of tolerance, and to accept that as a fact; to know when I desire to mold or manipulate people, and to accept that as a fact in myself. I would like to be as acceptant of these feelings as of feelings of warmth, interest, permissiveness, kindness, understanding, which are also a very real part of me. It is when I do accept all these attitudes as a fact, as a part of me, that my relationship with the other person then becomes what it is, and is able to grow and change most readily.

I come now to a central learning which has had a great deal of significance for me. I can state this learning as follows:

I have found it of enormous value when I can permit myself to understand another person.

The way in which I have worded this statement may seem strange to you. Is it necessary to permit oneself to understand another? I think that it is. Our first reaction to most of the statements which we hear from other people is an immediate evaluation, or judgment rather than an understanding of it. When someone expresses some feeling or attitude or belief our tendency is almost immediately, to feel ,” That’s right”; or “That’s stupid” : “ that’s abnormal”; “that’s incorrect”. Very rarely do we permit ourselves to understand precisely what the meaning of his statement is to him. I believe this is because understanding is risky. If I let myself really understand another person, I might be changed by that understanding. And we all fear change. So as I say, it is not an easy thing to permit oneself to understand an individual, to enter thoroughly and completely and empatheticaly into his frame of reference. It is also a rare thing.

To understand is enriching in a double way. I find when I am working with clients in distress, that to understand the bizarre world of a psychotic individual, or to understand and sense the attitudes of a person who feels that life is too tragic to bear, or to understand a man who feels that he is a worthless and inferior individual each of these understandings some how enrich me. I learn from these experiences in way that change me, that make me a different and I think a more responsive person. Even more important perhaps, is the fact that my understanding of these individuals permits them to change. It permits them to accept their own fears and bizarre thoughts and tragic feelings and discouragements, as well as their moments of courage and kindness and love and sensitivity. And it is their experience as well as mine that when someone fully understands those feelings, this enables them to accept those feelings in themselves. Then they find both the feelings and themselves changing. Whether it is understanding a woman who feels that very literally she has a hook in her head by which others lead her about, or understanding a man who feels that one is as lonely, no one is as separated from others as he, I find these understandings to be of value to me. But also, and even more importantly, to be understood has a very positive value to these individuals.

Here is another learning which has had importance form me.

I have found it enriching to open channels where by others can communicate their feelings, their private perceptual worlds, to me.

Because understanding is rewarding, I would like to reduce the barriers between others and me, so that they can, if they wish, reveal themselves more fully.

In the therapeutic relationship there are a number of ways by which I can make it easier for the client to communicate himself. I can by my own attitudes create a safety in the relationship which makes such communication more possible. A sensitiveness of understanding which sees him as he is to himself, and accepts him as having those perceptions and feeling, helps too.

But as a teacher also I have found that I enriched when I can open channels through which others can share themselves with me. So I try, often not too successfully, to creat a climate in the classroom where feelings can be expressed, where people can different with each other and with the instructor. I have also frequently asked for “reaction sheets” from students in which they can express themselves individually and personally regarding the course. They can tell of the way it is or is not meeting their needs, they can express their feelings regarding the instructor or can tell of the personal difficulties they are having in relation to the course. These reaction sheets have no relation whatsoever to their grade. Sometimes the same sessions of a course are experienced in diametrically opposite ways. One student says ‘ “ My feeling is one of indefinable revulsion with the tone of this class.” Another, a foreign student, speaking of the same week of the same course says. “ Our class follows the best, fruitful and scientific way of learning. But for people who have been taught for along, long time, as we have, by the lecture type, authoritative method, this new procedure is ununderstandable. People like us are conditioned to hear the instructor, to keep passively our notes and memorize his reading assignments for the exams. There is no need to say that it takes long time for people to get rid of their habits regardless of whether or not their habits are sterile, infertile and barren. “ To open myself to these sharply different feelings has been a deeply rewarding thing.”

I have found the same thing true in group where I am the administrator, or perceived as the leader. I wish to reduce the need for fear or defensiveness, so that people can communicate their feelings freely. This has been most exciting, and has led me to a whole new view of what administration can be. But I cannot expand on that here.

There is another very important learning which has come to me in my counseling work. I can voice this learning very briefly.

I have found it highly rewarding when I can accept another person.

I have found that truly to accept another person and his feelings is by no means an easy thing, any more than is understanding. Can I really permit another person to feel hostile toward me? Can I accept his anger as a real and legitimate part of himself? Can I accept him when he views life and its problems in a way quite different from mine? Can I accept him when he feels very positively toward me, admiring me and wanting to model himself after me? All this is involved in acceptance, and it does not come easy. I believe that it is an increasingly common pattern in our culture for each one of us to believe, “Every other person must feel and think and believe the same as I do.” We find it very hard to permit our children or our parents or our spouses to feel differently than we do about particular issues or problems. We cannot permit our clients or our students to differ from us or to utilize their experience in their own individual ways. On a national scale, we cannot permit another nation to think or feel differently than we do. Yet it has come to seem to me that this separateness of individuals, the right of each individual to utilize his experience in his own way and to discover his own meanings, in it, this one of the most priceless potentialities of life. Each person is an island onto himself, in a very real sense, and he can only build bridges to other islands if he is first of all willing to be himself and permitted to be himself. So I find that when I can accept another person which means specifically accepting the feelings and attitudes and beliefs that help has as a real and vital part of him, then I am assisting him to become a person and there seems to me great value in this.

This next learning what to state may be difficult to communicate. It is this.

The more I am open to the realities in me and in the other person, the less do I find myself wishing to rush into “fix thing”.

As I try to listen to myself and the experiencing going on in me, and the more I try to extend that same listening attitude to another person, the more respect I feel for the complex processes of life. So I become less and less inclined to hurry into fix things, to set goals, to mold people, to manipulate and push them in the way that I would like them to go. I am much more content simply to be myself and to let another person be himself I know very well that this must seem like a strange, almost an Oriental point of view. What is life for if we are not going to do things to people? What is life for if we are not going to mold them to our purposes? what is life for if we are not going to teach them the things that we think they should learn? What is life for if we are not going to make them think and feel as we do? How can anyone hold such an inactive point of view as the one I am expressing? I am sure that attitudes such as these must be a part of the reaction of many of you.

Yet the paradoxical aspect of my experience is that eh more I am simply willing to be myself in all this complexity of life and the more I am willing to understand and accept the realities in myself and in the other person, the more change seems to be stirred up. It is a very paradoxical thing that to the degree that each one of us is willing to be himself them he finds not only myself changing, but he finds that other people to whom he related are also changing. At least this is a very vivid part of my experience and one of the deepest thing, I think I have learned in my personal and professional life.

दिशांचे पहारे

2008-09-12T09:11:00.001+05:30

दिशांचे पहारे असे जीवघेणे
कसे व्हायचे सांग भेटीस येणे

सुनी सांजवेळा जराशी उदासी
मुक्या आठवांची सरेना असोशी
उराशी पुन्हा तेच गाणे विराणे

जुने सूर ओढाळ आता कशाला ?
जपावे किती मोह होई मनाला
कुणी सोडवावे खुळे हे उखाणे

धुक्याच्या प्रवाही उभा एकटा मी
तुझा गंध दाटून ये रोमरोमी
वळावे कसे पाय झाले दिवाणे

कविता

2008-08-21T20:04:00.000+05:30

संवेद,

हे भलते अवघड असते :)

१.
भंगु दे काठिन्य माझे
आम्ल जाउ दे मनीचे
येऊ दे वाणीत माझ्या
सूर तुझ्या आवडीचे

धैर्य दे अन नम्रता दे
पाहण्या जे जे पहाणे
वाकू दे बुध्दीस माझ्या
तप्त पोलादाप्रमाणे

जाऊ दे 'कार्पण्य' 'मी' चे
दे धरु सर्वांस पोटी
भावनेला येऊ देगा
शास्त्र काट्याची कसोटी

- बा. सी. मर्ढेकर

२.
तहान

सारा अंधारच प्यावा
अशी लागावी तहान
एका साध्या सत्यासाठी
देता यावे पंचप्राण

व्हावे एवढे लहान
सारी मने कळो यावी
असा लाभावा जिव्हाळा
पाषाणाची फुले व्हावी

सर्व काही देता यावे
श्रेय राहू नये हाती
यावी लाविता कपाळी
भक्तिभावनेने माती

फक्त मोठी असो छाती
दु:ख सारे मापायला
गळो लाज, गळो खंत,
काही नको झाकायला

राहो बनून आकाश
माझा शेवटचा श्वास
मनामनात उरावा
फक्त प्रेमाचा सुवास !!

- म.म.देशपांडे (वनफूल)

३.
दिवे लागले रे, दिवे लागले रे,
तमाच्या तळाशी दिवे लागले;
दिठीच्या दिशा खोल तेजाळतांना
कुणी जागले रे? कुणी जागले?

रित्या ओंजळी दाटली पुष्पवृष्टी
असे झाड पैलाड पान्हावले;
तिथे मोकळा मी मला हुंगितांना
उरी गंध कल्लोळुनी फाकले...

उभ्या रोमरोमांतुनी चैत्रवाटा
कुणी देहयात्रेत या गुंतले?
आरक्त त्याच्या कृपेच्या कडा अन
उष:सूक्त ओठात ओथंबले...

- शंकर रामाणी (पालाण)

माझा खो सुमेधा आणि गायत्रीला.

एक अर्पणपत्रिका

2008-06-15T14:27:00.001+05:30

युगा अठ्ठाविसांची वेदना....
- तिला

- कुणी एक

मंगलाचरण

कुंतीनं देवाजवळ विपत्ति मागितली.
देव म्हणाला, तथास्तु.
त्या देवदत्त दानानं
विश्व भावसमृध्द झालं आहे.

वेदनेचा जयजयकार असो.
वेदना उपलब्ध झाली नसती, तर मानवानं
सुख कसं भोगलं असतं कोण जाणे?

ही कुणा एकाची भ्रमणगाथा.
हा कुणी एक स्वत:च्या आणि दुस-यांच्या
सुखदु:खांचा साक्षी होता.

- गोपाळ निलकण्ठ दाण्डेकर
पुस्तक - कुण्या एकाची भ्रमणगाथा

प्रिय

2008-04-20T08:41:00.000+05:30

प्रिय,

तुझ्या माझ्यावरच्या तात्कालिक प्रेमामुळे
मी कधी फुशारुन गेले नाही
कारण
मला माहीत होतं
ह्या तात्कालिक प्रेमाखाली
माझ्याविषयीचा द्वेष भरलेला आहे
काठोकाठ...

तात्कालिक प्रेम ओसरले की
हा द्वेष फणा काढून उभा राहील
तू आणि मी
होरपळून निघू
त्याच्या धगधगत्या आगीत
जसजसा द्वेष बाहेर येईल
तसतशी आपली ओळख एकमेकांना
ख-या अर्थाने होत जाईल
तोपर्यंत गरज आहे
एकमेकांना समजावून घेण्याची
सह-अनुभूतीची
आणि प्रिय
हा द्वेषाचा भर ओसरला की
मनाच्या तळाशी
नक्की सापडेल
शुध्द सात्विक प्रेम.... मनशांतीसहित
थांबशील ना तू तोपर्यंत !!!

निराकार

2008-02-01T08:38:00.000+05:30

का एवढं जीव तोडून प्रेम करतेस माझ्यावर?
तुझा नेहमीचा प्रश्न

(कसं सांगू तुला?
मी, एक क्षुद्र मानवी जीव
निसर्गातली निराकारता सोसवत नाही
मग मनाला आकाराची ओढ लागते
पण
एक लक्षात ठेवशील,
तू...
केवळ एक निमित्त
खरी पूजा
त्या निराकाराचीच
तुझ्या रुपात बांधलेली...!!!)

नफरतका रिश्ता

2007-12-03T20:56:00.000+05:30

मध्यंतरी एका ओळखीच्या माणसाबरोबर माझं चांगलंच वाजलं. त्याच्या कृतीचा
मला साधासुधा राग नव्हे तर सात्विक संताप आला होता. मी चांगला खरमरीत
फोन करुन यापुढे माझ्याशी संबंध ठेवू नकोस असे निर्वाणीचे त्याला बजावले.

त्यानंतर बोलण्याच्या ओघात एका मित्राजवळ त्याचा विषय निघाला. झालं...
परत तो सगळा प्रसंग मला आठवला आणि मी त्याच आवेशाने, सात्विक
संतापाने मित्राला झालेली घटना सांगीतली. त्यात "how can he behave
with me like this?" हाच भाव जास्त होता. त्यानंतर जेव्हा कधी ग्रुपमध्ये
त्याचे नाव निघायचे, कुठे कोणी उल्लेख केला की झालेला प्रसंग आठवून
माझा अगदी तिळपापड व्हायचा.

खरं तरं त्याने कसं वागावं हा माझ्या दृष्टीने uncontrollable factor होता
पण ते काही केल्या माझ्या लक्षात येत नव्हते " त्याने असं वागताच कामा
नये how can he?" इथेच माझी गाडी अडकून पडली होती.

दोन महिन्यांनी मित्राचा फोन आला. त्या ओळखीच्या माणसाविषयी त्याने
काहीतरी वाक्य उच्चारले तेव्हा मी जरा रागातच त्याला म्हटले
" तुला माहीत आहे ना काय झालंय ते... मग मला नको काही सांगूस. मला अगदी
तिरस्कार वाटतो त्याचा"
"ok ok" म्हणून त्याने दुसरे बोलणे सुरु केले.

माझा राग थोडा शांत झाला होता. परत एक महिन्यानी त्या मित्राचा फोन आला
तेव्हा परत त्याने त्याचे updates मला दिले. मी परत मूळपदावर...
तेव्हा मित्र म्हणाला " संबंध संपले म्हणतेस ते खरंच खरं आहे का ग?
"मग तुला चेष्टा वाटते की काय सगळी" मला आता मित्राचा राग यायला सुरुवात
झाली होती.
"नफरत का रिश्ता भी रिश्ता होता है भई" तो हसत हसत म्हणाला.
"चल उगाच फिल्मी डॊयलॊग मारु नकोस" असे म्हणून मी विषय बदलला.

...

स्वगत -

(हं... नफरतका रिश्ता भी रिश्ता होता है.... पॊईंट है इसमे...
मी म्हणते आहे खरी की संबंध संपले पण खरंतर अजूनही माझ्या मनात
त्याच्याविषयीचा राग आहेच की...
मग संबंध संपले म्हणण्याला काय अर्थ आहे?
अजून माझ्या भावविश्वातला काही भाग त्याने (negative का होईना)
व्यापलेला आहे... हे बरोबर आहे का?
Why do i allow him to occupy such space? हे काही बरोबर नाही राव...
हे सगळं मनातून पुर्णपणे गेलं पाहीजे.....
गेलं पाहीजे हे बरोबर आहे पण मला त्याचा सॊलिड म्हणजे सॊलिड राग आला
आहे त्याचं काय?
हो पण हे सगळं करायला परमिशन कोण देतय? आपणच ना?
आपल्याच तर हातात आहे त्याला किती space occupy करु द्यायची ते...
हो तेही बरोबर आहे..)
....

आता त्याचा रागापेक्षा ह्या space occupation चा मला जास्त त्रास व्हायला
लागला होता. आणि मजा म्हणजे हे सर्व माझ्याच हातात आहे हे कळून मला
वळत नव्हते.
अश्या मजेशीर आंदोलनातून मी खरंच काही दिवसांनी त्याच्याशी संबंध
(मनातून) कायमचे तोडले. :) एकंदर process खूप म्हणजे खूप enjoy केली.
अगदी irritation सकट.

...

आज असे वाटते आहे की त्याच्यासारखी परत कोणीतरी माझ्या मनातली
space negatively occupy केली तर मी काय करीन?
धामणस्करांनी सांगीतल्याप्रमाणे ’ कणवपूर्ण हृदयाने’ बाजूला होईन,
की पूर्ण विरोधात उभी ठाकीन,
की अगदी sportingly "नफरत का रिश्ता भी रिश्ता होता है भई"
असे म्हणीन
आहे खरं एक भलं मोठ्ठं प्रश्न चिन्ह..... ?

एक साधा प्रश्न

2007-11-27T09:14:00.000+05:30

चालण्याला अंत नाही...

येस मिलॊर्ड,

अगदी विनातक्रार स्वीकारलय मी हे !
पण
माझ्याच पावलांशी
मैत्री करण्याइतपत सवड
मिळेल ना मला?

परत द.भा.धामणस्कर

2007-11-20T22:17:00.000+05:30

३. मी

मी पृथ्वीचा, पाण्याचा
चुकून शिडाकावा झाला तरी
उमलून येणारा...

मी पाण्याचा, पदरी पडेल
ते स्वीकारीत विनातक्रार
पुढे जाणारा...

मी तेजाचा, जिवंतपणाच्या
हरेक उत्सवाचा
प्राण असलेला...

मी वा-याचा, ताजेपण
अखंडित राखण्यासाठी
सतत वाहणारा...

मी आकाशाचा: भिंतीनी
घेरला जात असतानाही आपले
आकाश सांभाळणारा...

४. अनंताचे फूल

तुझ्या केसात
अनंताचे फूल आहे म्हणजे
तुझ्याही अंगणात अनंताचे
झाड आहे, ह्या जाणिवेने मी
मोहरुन जातो.
नावगाव माहीत नसतानाही तुझे, आपल्यात
एक तरल संबध रुजून
आलेला मी पाहतो...

५. दुख-या मुळापर्यंत

सकाळ झालीय.
फुलझाडांच्या झुंजूमुंजू उजेडात एक
हिंस्त्र जनावर काठीने
फुलांवर हल्ले करीत आहे.

बघता बघता
सगळ्या झाडांचे विविध आविष्कार
परडीत जमा होतील आणि
जनावर देवपूजेला बसेल तेव्हा
इथल्या झाडांना
फुलेच येत नाहीत अशी वंदता
झाडांच्या
दुख-या मुळांपर्यंत पसरलेली असेल...

६. छाटलेली फांदी

मस्तकातील कळा निमाल्यावर
छाटलेली फांदी
बुंध्याजवळ दिसली. मग
अपघाताने प्रस्थापित झालेला दुरावा
झाडाने मनोमन समजून घेतला आणि
छाटल्या जागी धावणारे रसस्त्रोत
रोधून टाकले एक तातडीचे कर्तव्य म्हणून...

पानांना अटळ शुष्कपणा आला की
एक संबंध
बघता बघता संपून गेलाय, हे
फांदीच्याही लक्षात येईल;
पण तोपर्यंत मात्र-
झाडाचे लक्ष जायचाच अवकाश की ते
वाकून आपल्याला उचलूनच घेईल
इतके
सारे
सोपे फांदीसाठी...

७. दोनच दिशा उरलेल्या

एकेक प्रेम आपल्या स्वार्थी दिशेने
साधा निरोपही न घेता निघून जाते म्हणून
एकेक करुन कुणी सर्व फुले खुडून नेल्यानंतरही
हूं की चूं न करणारे हे झाड
मुद्दामच हृदयात लावून घेतलेले... तेव्हापासून
मला दोनच दिशा उरलेल्या : एक वरची,
प्रत्येक क्षणी आभाळाच्या
जवळ जवळ जाणारी; एक खालची,
मातीखालच्या अंधारात
आपल्या अस्तित्वाचे आधार सांभाळणारी...

८. आनंदयात्रा

पावलांगणिक उद्भवणा-या इच्छांमधून
दिशांचा हट्ट वजा केला की आनंदयात्रेला
रीतसर प्रारंभ होतो.
रक्ताच्या नात्याकडेच नेणा-या
वाटांचा आग्रह सोडला की
मोजून दहाव्या पावलावर वा-याशी
नवीन नाते प्रस्थापित होते-तो
आपल्यातून आरपार जाताना. इतरांप्रमाणेच
आपल्यासाठीही रस्त्याने
हृदय अंथरलेले असते क्षितीजापर्यंत.
वाटेवरच्या झाडांचा निरुद्देश पसारा आनंदाच्या
अनंत शक्यतांचा संकेत करतो. जाणवते :
पंखांना आकाशाची जहागीर देणा-यानए आप्लया
पायांनाही पृथ्वीचे सार्वभौमत्व बहाल केले आहे
आणि उरात एका अभयाचे जागरण...
आता कुठेही गेलो तरी आकाशाच्या कृपावंत
नजरेच्या पल्याड आपण असणारे नाही या विश्वासात
एकामागून एक नव्या,
अनाग्रही दिशा उमलत राहतात,
युगांचंच एकाकीपण संपतंय असा
नीरव स्नेहकल्लोळ सर्वत्र...

९. हे आदिस्त्रोता

सगळ्या झाडाचाच रसस्त्रोत तू, हे
आता आता लक्षात येतंय...
देठावर विसंबून
दशदिशांत पाय पसरुन
आनंदगाणी गाइल्यानंतर यथेच्छ
निर्माल्य होण्यासाठी तरी
तुझ्याकडे येईन माझ्या
सुकत चाललेल्या देठासहित. त्या वेळी
हे आदिस्त्रोता,
गळून पडलेल्या पाकळ्यांतून
नवे झाड निर्माण करणारे
तुझे कसबी हात फक्त
अंगावरुन फिरव.
मी परिपूर्ण नि:शब्द मिटेन.

- बरेच काही उगवून आलेले

द.भा.धामणस्कर

2007-11-16T09:27:00.000+05:30

द.भा.धामणस्कर

पहिल्यांदा ह्यांची कविता वाचली ती मौजेत. मग प्राक्तनाचे संदर्भ
आणि बरेच काही उगवून आलेले ही पुस्तके घेतली.

आकाश, झाड आणि पक्षी इतके मोजके विषय,
अतिशय तीव्र संवेदनशीलता आणि
जे. कृष्णमूर्तींचे झिरपलेले तत्वज्ञान = द.भा. धामणस्कर

बरेच काही उगवून आलेले मधल्या आवडत्या कविता.

१. साधना

तृषार्ततेच्या काठावरील पाखराला
आपल्या असण्यामुळे पाणी पिण्यास संकोच वाटला तर,
आपला म्हटले त्यानेच परका मानल्यावर
आपण करतो तेच करायचे; त्याच्या वाटेतून
त्याच्या सोयीसाठी दूर व्हायचे....तरीही पक्षी
कुठल्या पाइपलाईनमधून थेंब थेंब ठिबकून जमलेल्या
निवळशंख पाण्याला शिवत नसेल तर
पाण्यात आपण आहोत असे जाणून
आणखी दूर जायचे. पक्ष्याला
पाण्यात फक्त आकाश दिसेपर्यंत
कसलाच भरवसा वाटणार नाही...

कुणाला संकोच वाटत असेल तेव्हा
कणवपूर्ण हृदयाने स्वतःला दूर करणे ही
साधनेची सुरुवात; सांगतेचा क्षण आला की
तुम्हीच आकाश झालेले असता. मग
जलाशयाच्या अगदी काठावर उभे राहीलात तरी
पाण्यात फक्त आकाशच असेल. एखाद्या
हुशार पक्ष्यालाही तुम्हांला
आकाशापासून
वेगळे करता येणार नाही...

२. ज्ञानी माणसानं

आत्यंतिक प्रेम करावं असं काही
कुणाला आढळलं की नेमकं
उध्वस्त करणारच काही त्याला
सापडलेलं आहे हे सत्य
निष्पाप माणसाला सांगायच नाही असा
ज्ञानी माणसानं निर्धार करायचा
आणि असाही की जे अटळच आहे ते
आपल्यामुळे लवकर न येतो,
जे अटळच आहे त्याला
पूर्वतयारीशिवाय
निर्णायकपणे भिडण्याची कुणाची संधी
लांबणीवर न पडो...
ज्ञानी होण्याची सनद
इतरानांही मिळो -
जळत जळत सारे त्यांना(ही)
कळत जावो...

- बरेच काही उगवून आलेले

जीव घाबरा करणारी भाषा

2007-11-03T08:46:00.000+05:30

मातृभाषा म्हणून मराठी प्रिय असली तरी देखील ही भाषा शिकतांना
इतरांचे काय हाल होतात ते खालील उता-यात वाचायला मिळेल.

...

इकडे यायच्या अगोदर मला भारताबद्द्ल फारसे काही माहीत नव्हते. पण हा देश
शांतताप्रेमी आणि अहिंसावादी आहे अशी माझी ठाम समजूत होती. महात्मा गांधींचे
चरित्र, थोडेसे हिंदू तत्वज्ञान आणि टी. एस. एलियटचे वेस्टलॆन्ड (ओम शांति:
शांति: शांति:) वगैरे वाचल्यामुळे ही कल्पना झाली असेल. इकडे आल्यानंतर मी
प्रथम हैद्राबादला राहायला गेले. तिथे माझ्या पूर्वीच्या कल्पनांना फारसा धक्का
लागला नव्हता; पण माझा मराठीचा अभ्यास सुरु झाला तेव्हा माझा पूर्ण
भ्रमनिरास झाला.

अगदी पहिल्याच दिवशी माझे मराठीचे शिक्षक म्हणाले. " मी सातारा जिल्ह्यातला
आहे. आमच्या जिल्ह्याचे लोक मारामारीसाठी प्रसिध्द आहेत. ’मी तुला मारीन’
याला मराठीत अनेक वाक्प्रचार आहेत - ’मी तुला तुडवीन’, ’मी तुला वाजवीन’,
’ तुझं नरडं दाबीन’, ’तुझ्या नरड्यावर पाय ठेवीन’ इत्यादी इत्यादी."

सुरुवातीला मला वाटले, की हा भांडखोरपणा फक्त सातारा जिल्ह्याचे वैशिष्टय आहे.
हळूहळू मात्र माझ्या लक्षात यायला लागले, की ही वृत्ती मराठी भाषेतच भिनलेली
आहे. बाळबोध लिहीबरोबरदेखील हिंसेचे बाळकडू पाजले जाते - अक्षरांचे पाय
मोडणे, पोट फोडणे. (आणि पुढे तर ध चा मा करुन काय झाले ते इतिहासाच्या
वर्गात शिकवले जाते.)

केवळ अक्षरांच्या बाबतीत ही स्थिती, तर सामाजिक व्यवहाराची काय कथा? ’नाक
दाबले तर तोंड उघडते’, ह्यांसारख्या म्हणींमध्ये तर उघड हिंसाचार दिसतोच, पण
एरव्ही सुध्दा काय होतं ते पहा. नुसता दोष देऊन पुरेसे समाधान न होता लोक
अमक्याचे खापर इतरांच्या माथी फोडतात. त्यांना धारेवर धरतात. राजकारणी लोक
एकमेकांच्या पाठीत खंजीर खुपसतात. न्हावी नसलेली माणसे लोकांची
बिनपाण्याची हजामत करतात आणि भांडवलदार कामगारांचे रक्त आटवतात !
रोजच्या जीवनाच्या स्पर्धेमध्ये लोक एकमेकांच्या पोटावर पाय ठेवतात किंवा
एकमेकांचे पाय ओढतात. आई बाप लहान मुलांचे कान उपटतात आणि मुले
मोठी झाल्यावर आई बापांच्या डोक्यावर मिरी वाटतात.

ही झाली अप्रत्यक्ष भांडणाची उदाहरणे. मग उघड उघड भांडण सुरु झाले की भाषाही
एकदम भडकते ! तळपायाची आग मस्तकाला जाते, माणूस दात-ओठ खातो,
आपले तापलेले हात थंड करुन घेतो आणि शिव्या द्यायला हपापलेला जीव भरपूर
तोंडसुख घेतो.

नवलाची गोष्ट म्हणजे हा हिंसाचार फक्त इतरांच्याच विरुध्द असतो असे नव्हे -
स्वत:विरुध्द लोक तितकेच हिंसक असतात. झोपेतून उठल्यावर अंग मोडतात,
गप्पा मारता मारता बोटे मोडतात, घसाफोड करतात, तोंड फाटेस्तोवर बोलतात.
आपली एकुलती एक मुलगी प्रेमविवाह करणार आहे असे कळल्यावर आई बाप
घर डोक्यावर घेतात.

भांडखोरपणाबरोबरच मराठी भाषेचे एक वैशिष्ट्य म्हणजे शरीरशास्त्राविषयीच्या
अद्भुत कल्पना. जिभेला हाड असणे ही चांगली गोष्ट समजली जाते. लोकांचे
हातपाय गळतात, त्यांच्या काळजाचे पाणी होते, त्यांच्या तोंडचे पाणी पळते,
त्यांच्या पोरांना पंख फुटतात, शिंगे फुटतात. ज्याला तिसरा डोळा फुटतो तो
माणूस आदरणीय समजला जातो.

मराठी माणसांना होणारे रोग तर अनाकलनीय आहेत. लोकांचे तोंड येते (ते गेले होते
कुठे?), डोळे येतात. झोपडपट्टीतल्या मुलांच्या जिवाला येते (नेमके काय येते देव
जाणे), कोणी वेड्यासारखे वागायला लागले की, त्याचे डोके फिरले किंवा डोके हलले
असे म्हणतात.

शरीराबद्दल विचित्र कल्पना आहेतच, तर खाण्याबद्द्ल तर काही विचारुच नका.
मराठी माणसे वाट्टॆल ते खातात- बोलणी खातात, डोके खातात, वेळ खातात, मार
खातात, अक्षरे खातात. चेकोस्लोवाकियामध्येही ही अक्षरे खाण्याची प्रवृत्ती आढळते.
एका चेक गोष्टीमध्ये ’ एक मुलाने इतकी अक्षरे खाल्ली होती, की त्याच्या पोटावर
शस्त्रक्रिया करुन अक्षरे काढावी लागली,’ असे वाचल्याचे आठवते. पैसे खातात.
(शेणही खातात असे मी ऐकले आहे.)

मग ही राकट, दांडगट, शरीरशास्त्र आणि तर्कशास्त्र ही दोन्ही न जुमानणारी भाषा
परकीय माणसाने शिकायची कशी? कधी कधी या विचाराने मी वैतागून जाते. मग
ही भाषा थोडी का होईना, माझ्यावर कृपा करुन (मला) यायला लागली आहे, या
सुखद विचाराने माझा जीव भांड्यात पडतो.

...

डॊ मॆक्सिन बर्नसन
भाषातज्ञ, शिक्षिका, लेखिका

अमेरिकेत जन्मलेल्या मॆक्सिन बर्नसन ह्यांनी मराठी माध्यमाची शाळा फलटण येथे
सुरु केली आहे. त्या प्रगत शिक्षण संस्थेच्या संचालिका आहेत. वय ७५ वर्षे.
भारतातील वास्तव्याचा काळ ५० हून अधिक वर्षे..

वरील उतारा ’वाचू आनंदे’ (संपादन - माधुरी पुरंदरे) कुमार गट २ ह्या पुस्तकातील आहे.

वारा आणि तळे

2007-10-31T19:51:00.000+05:30

तृप्त एकांताचे तळे
त्यात उठला तरंग
शिरशिरी पाण्यावर
मोहरले अंतरंग

हळुवार फिरविले
बोट वा-याने जळात
तळ नितळ तळ्याचा
डहुळला जरासाच

आर्जवित वारियाने
ढवळले सारे तळे
कश्या लाटेवरी लाटा
काही तळ्याला नाकळे

कोण वारा? कोण तळे?
असे वादळ उठले
जाळ वा-याचा जळात
तळे धावत सुटले !!!

गुलमोहोर

2007-10-04T08:46:00.000+05:30

http://www.treknature.com/gallery/Asia/India/photo111555.htm

घरासमोर गुलमोहोर आहे. रहायला आलो तेव्हा वाकून बघायला
लागायचे त्याच्याकडे. आता इतका उंच झालाय की मान जमिनीला
समांतर करुन त्याच्याकडे बघावे लागते.
कवितेत त्याचं उमटणं अगदी अपरिहार्य आहे. त्यातील एक कविता.

...

टाचा उंचावून, हात वर करुन
तुला स्पर्श करण्याची
मला कोण घाई असते
तू मात्र काहीतरी गैरसमज करुन घेऊन
गोरामोरा होऊन, फांद्यासकट आपले अंग चोरुन घेतोस
मग मी थोडीशी खट्टू होऊन
स्वयंपाकघरात जाऊन कामाला लागते
माझ्या भरभर पण लयबद्ध हालचाली
तू निरखत राहतोस
निश्चल नजरेने
मधूनच सळाळून माझं लक्ष वेधण्याचा
प्रयत्न करतोस
तुझ्याकडे लक्ष न देता
मी एकापाठोपाठ एक कामे हातावेगळी करत
तुझा निरोपही न घेता ऑफिसला पळते
संध्याकाळी थकून आल्यावर
बाल्कनीच दार उघडलं की
पायाशी असतो तुझ्या पिकल्या पिवळ्या पानांचा सडा..
त्यातलं एक न् एक पान मला
कानात कुजबुजून सांगत असतं
"दिवसभर तुझी खूप आठवण येत होती"
सकाळचं सगळं विसरून मी
वात्सल्याने तुझ्याकडे बघते
त्याचा स्विकार करून,
किंचित झुकून तू मला अभिवादन करतोस
तुझी झुलती फांदी
मला कळेल न कळेल असा स्पर्श करुन जाते
आणि परत एकदा
आपल्या जिवलग मैत्रीवर शिक्कामोर्तब होतं !!!

जे जे उत्तम...

2007-10-02T19:29:00.000+05:30

सर्व प्रथम नंदनचे मन:पूर्वक आभार मला tag केल्याबद्दल !

मला हा उपक्रम आवडला आहे. इतक्या आवडीच्या परिच्छेदातून
एकाची निवड करणे अवघड काम होते. मला पाच परिच्छेद आणि
एक व्यक्ती tag असे खरंतर चालले असते. :)

...

काय विलक्षण मजबूत पिंजरा ! किती इतरांपासून तोडतो, वेगळा पाडतो !
लहानपणी कुणी मला ’अभय’ नाव दिलं तेव्हा, त्याचा वारंवार उच्चार ऐकला
तेव्हा, या अभयचं लोकांनी विविध प्रकारे वर्णन, मूल्यमापन केलं तेव्हा या
पिंजऱ्याचा एक एक गज ठोकला जात होता. प्रत्येक गज मला इतरांपासून,
विश्वापासून वेगळं करत होता. आणि नकळत बनत आलेला हा पिंजरा आता
तोडता तुटत नव्हता.

मला असं वाटायला लागलं की ज्ञान आणि ध्यान मार्गातून मिळणारं पांथेय
आवश्यक व महत्त्वाचं असूनही चित्तशुध्दीसाठी, मन निर्मळ, उदार व विनयी
करण्यासाठी जोडीला प्रेम व भक्तीची भावना हवी ! सतत व्यापकतेची भावना
व्हायला उपायही भावनेचा हवा ! प्रेम हे माणसाला व्यक्तिगत स्वार्थाच्या
पिंजऱ्यातून सोडवून इतरांशी जोडतं, व भक्ती ही विश्वाशी, ईश्वराशी जोडते !
ज्ञानाचं व ध्यानाचं शेवटी सतत भक्तीत रुपांतर होणं आवश्यक आहे.
त्यानेच "अणुरेणु या थोकडा, तुका आकाशाएवढा" होऊ शकेल.

माझ्या बुध्दीला उत्तर मिळालं तरी मनाला अजून समाधान नव्हतं. ही तळमळ
का निर्माण होते आहे? कसली कमतरता आहे? माझा अंतरात्मा अजून शोध
घेतच होता.

Eric Frome ह्या जगप्रसिध्द मानसशास्त्रज्ञाची दोन पुस्तकं Man for himself
आणि Art of loving ही जणू आध्यात्मिक पुस्तकंच आहेत. तो म्हणतो,
की वनस्पती व इतर प्राण्यांसारखा मानव देखील सृष्टीचा अबोध भाग होता
तोपर्यंत त्याला अडचण नव्हती. पण मानवाच्या विकासाच्या दरम्यान आपण
निसर्गापेक्षा वेगळं काहीतरी आहोत हे ज्या क्षणी त्याला जाणवलं, त्या क्षणी
तो वनस्पती व प्राण्यांपेक्षा खूप उंच झाला; व त्याच क्षणी तो जाणिवेच्या
पातळीवर सृष्टीपासून वेगळा झाला. सृष्टीमातेच्या गर्भातून मानसिक दृष्ट्या
असं बाहेर आल्यावर आता त्याला एकटेपण, वेगळंपण, तुटल्याची वेदना छळते.
पण परत तो मातेच्या गर्भात जाऊन पूर्वीची अबोध अवस्था प्राप्त करू शकत नाही.
त्याला परतीचा रस्ता नाही. त्याला फक्त पुढे जाता येईल. या तुटलेपणाचं,
एलिअनेशनचं उत्तर शोधणं हाच माणसाचा >सर्वात मोठा आध्यात्मिक प्रश्न आहे,
असं तो मानतो.

तो पुढे म्हणतो की ’प्रेम’ हे या तुटलेपणावर उत्तर आहे. एकटा पडलेला
मानव प्रेमामुळे इतर मानवांसोबत जुळतो व त्याचा मूळ प्रश्न सुटतो. म्हणून
प्रेम ही मानवाची मूलभूत गरज आहे, भूक आहे. मानवा-मानवामधील प्रेम,
मानव व प्राण्यांमधील प्रेम, मानव व सृष्टीमधील प्रेम हा त्याच्या एलिअनेशनवर
उपाय आहे.

आधुनिक माणूस हा मिडाससारखा आहे. विज्ञानाचा परिसस्पर्श लागल्याने हात
लावील तेथे तो समृध्दी निर्माण करतो. पण त्याची मुलगी - भावना - त्याला
दुरावली आहे. नातेसंबंध तुटलेले आहेत. म्हणून तो भावनात्मक दृष्ट्या भुकेला,
तहानलेलाच आहे. यश, प्रगती किंवा समृध्दी या मृगजळामागे धावूनही तहान
भागत नाही. कारण तहान प्रेमाची आहे, संबंधाच्या अनुभवाची आहे.

लोहचुंबकाच्या तुटलेल्या उत्तर ध्रुवाने दक्षिण ध्रुव शोधावा तसं माणूस वेगवेगळ्या
पातळीवर जोड शोधत असतो. स्त्री-पुरुषांचं प्रेम,मित्रा-मित्रांच प्रेम यामध्ये त्या
पोकळीचं उत्तर मिळतं. या दृष्टीकोनातून पाहिलं, तर सगळी आध्यात्मिक साधना
ही असाच शोध आहे. योग हा शब्दच मुळी ’युज’ या संस्कृत धातूपासून निर्माण
झाला आहे. ’युज’ म्हणजे जुळणे. योग व ध्यान देखील माणसाला एकरुपतेचा
अनुभव देऊन तुटलेपणातून सोडवतात.

जीवन म्हणजे लागोपाठ घडणाऱ्या संबंधांच्या अनुभवांची मालिका आहे.
व्यक्तींसोबत, वस्तूंसोबत, ध्वनीसोबत, स्मृतींसोबत, कल्पनांसोबत माझा
संबंध घडतो. तो अनुभव मला प्रिय वाटतो. जीवन म्हणजे संबंधांचाअनुभव.
हवंहवंसं वाटतं ते शरीर नाही, वस्तू नाही त्यांच्या मार्फत मिळणारा संबंधाचा
अनुभव.

आता थोडा अर्थ उलगडायला लागला. हा संबंध किंवा प्रेम माणसाला
एकलेपणाच्या कैदेतून त्या क्षणापुरता मुक्त करतो. म्हणूनच तो माणसाला
हवाहवासा वाटतो, नव्हे आवश्यक ठरतो. संबंध, अनुबंध, प्रेम नसलं की
माणसाचं जीवन हृदयहीन चोथा होतं, व तो त्या ताणाने मरतो. प्रेमाची
शक्ती म्हणजे वरदानच म्हटलं पाहीजे. अन्य कुणी आपल्यावर प्रेम करेल
हे तितकंसं आपल्या हाती नाही. पण आपण प्रेम करणं आपल्या हाती आहे.
म्हणजे जगण्याची चाबी आपल्याच हाती आहे !

काहींना ही प्रेम करण्याची शक्ती प्राप्त असते. ते सहज इतरांशी भावनिक
अनुबंध जोडू शकतात. त्यांचा प्रश्न तात्काळ सुटतो. पण बहुतेकांनी ही शक्ती
गमावलेली असते. मी, माझं, मला ह्या त्रिसूत्रीच्या जपामध्ये मी इतरांपासून
वेगळा पडलेला असतो. ’मी’ ला विसरून किंवा पार करून ’अन्य’ सोबत
एकरूप होण्याची प्रेमाची शक्ती ज्यांना नाही, त्यांचा उध्दार कसा?

हा प्रश्न माझ्यासाठी निव्वळ तात्विक नव्हता. माझीच ती समस्या होती.
वर्षानुवर्षे मला छळणारी ती जाणीव होती. माझा उध्दार कसा?

भारतीय अध्यात्म विकसित करणारे माझ्यासारखेच शापित असावेत. त्यातूनच
त्यांनी विश्वासोबत एकरूपतेचा मार्ग शोधला असावा. ’मी’ नावाच्या पिंजऱ्यातून
सुटकेचा एक मार्ग आध्यात्मिक जाण व दुसरा मार्ग प्रेम हेच आहेत.
आध्यात्मिक जाण बौध्दिक पातळीवर ज्ञान मार्गाने, जाणिवेच्या पातळीवर
ध्यान मार्गाने व भावनिक पातळीवर भक्ती मार्गाने निर्माण होते. ज्याची
जशी शक्ती, प्रकृती तशी
मुक्तीची चाबी त्याने वापरावी व ’ मी’ च्या पिंजऱ्यातून सुटका करून घ्यावी.
...

माझा साक्षात्कारी हृदयरोग
डॉ अभय बंग
...

मी ज्यांना खो देते आहे त्यांची नावे
प्रकाश
प्रिया
शैलेश
शमा
अदिती

तुझा गाव

2007-09-04T08:09:00.000+05:30

'आज भूगोल घेऊया ताई...'
राजू म्हणतो...
मी भारताचा नकाशा उघडून
त्याला एका एका गावाची माहीती, वैशिष्टे
सांगू लागते....
अचानक तुझ्या गावाचं नाव येतं
आणि पाठोपाठ तुझ्या आठवणी
यंत्रवत मी राजूला शिकवत राहते
वेळ संपते. अभ्यासही संपतो.
राजू नकाशाची घडी घालून
पुस्तक मिटून घेतो
तुझ्या गावच्या आठवणी
मात्र तशाच राहतात
रेंगाळत
माझ्या मनात...

खूप वर्षांनी

2007-09-03T22:02:00.001+05:30

खूप वर्षांनी भेटलो आपण...
सवयीने तुला गुलाबाचं फुलं आणलं
तुझ्या टेबलावरच्या फुलदाणीत
होती काही फुलं निशीगंधाची...
ह्याने देखील पटकावली
जागा त्यांच्यात.
आधीची ओळख असल्यासारखी
समावली फुलं
एकमेकांत !
आपण मात्र
गुमसुम..
अनोळखी..,
ऐकू लागलो
फुलांच्या गप्पा ...!

आवडेल तुला?

2007-09-03T22:00:00.000+05:30

मी तुझ्या दु:खात साथ देईन
सुखात बरोबर असीन
ह्यात सुध्दा
’मी’ आहेच
म्हणून वाटतं
की हा’मी’ काढून टाकावा
आणि
आपली मैत्रीच
तुला सुखदु:खात साथ देईल
असं म्हटलं तर आवडेल तुला?

प्रेम आणि प्रार्थना

2007-09-03T21:58:00.000+05:30

जितक्या सहजतेने माझे हात
तुझ्या जवळ येण्यासाठी
तुझ्या गळ्यात पडतात
तितक्याच सहजतेने
ते एकत्र जुळले जातात,
प्रार्थनेसाठी
नाही करता येत मला फरक
प्रेम आणि प्रार्थनेत !

मी

2007-09-03T21:53:00.000+05:30

मी...

तुझ्या तळहातावरील
चमचमणार्या रुपेरी वाळूसारखा...

मूठ वळलीस तर
बोटांच्या फटीतून
भुरुभुरु निसटणारा...

मूठ न वळता
तुझ्या मऊसर तळहातावर
कायमचा विसावणारा...!